Gokken in Nederland: casino’s, uitleg en tips

Zin om een gokje te wagen? Dan wil je vooral snel weten waar je goed zit. De ene speler zoekt honderden gokkasten, de ander een gezellige live tafel of een casino met sportweddenschappen. Daarom beginnen we meteen met tien legale casino’s die op verschillende punten uitblinken.

Geplaatst: bijgewerkt: auteur Michael FancherMichael controle: Martijn KroeseMartijn

Verderop nemen we de vragen mee die er echt toe doen. Hoe check je een vergunning? Wat zegt een uitkeringspercentage van 96 procent nu eigenlijk? En hoe voorkom je dat een leuke avond ongemerkt duurder wordt dan gepland? Zo is dit zowel een handige startplek als een complete gids over gokken.

Tien legale casino’s om te vergelijken

Geen zin om tien uitgebreide reviews door te ploegen? Begin dan hier. Circus Casino is onze allround keuze, Casino777 blinkt uit met zijn live casino en bij ComeOn kom je spellen tegen die niet overal staan. De tabel toont dezelfde actuele volgorde, belangrijkste eigenschap en bonusinformatie als onze Casino Top 10.

Positie Aanbieder Waarom Welkomstbonus
🥇 1. Circus Casino Beste casino overall 100% tot €250 of 100 free spins
🥈 2. Casino 777 Sterk live casino 100% tot €250
🥉 3. ComeOn Casino Veel spellen en toernooien 200 free spins
🏆 4. One Casino No deposit bonus €10 gratis & 50% tot €100
🏆 5. LeoVegas Beste mobiele casino Tot €200 cash + 1.400 free spins
🏆 6. JACKS.NL Beste klantenservice Tot €250 of €50 free spins
🏆 7. 711 Casino Hoogste stortingsbonus Tot €711 bonus op 2e storting
🏆 8. BetMGM Sterk live casino & sportsbook Tot 1.000 free spins + €100 cash + €10 free bets
🏆 9. TonyBet Veel bonusacties €260 + 26 gratis spins
🏆 10. bet365 Beste sportsbook Tot 500 free spins

Wil je uitgebreider vergelijken? In de casinovergelijker kun je aanbieders naast elkaar zetten. De nieuwste legale online casino’s staan in een apart overzicht.

Wat krijg je bij deze casino’s?

Een ranglijst vertelt maar een deel van het verhaal. Hieronder lees je in een paar regels voor wie ieder casino interessant kan zijn. Het casinoblok eronder toont de actuele kenmerken en laat je doorklikken naar de aanbieder of onze volledige review.

1. Circus Casino voor de allround keuze

Weet je nog niet precies wat je wilt spelen, dan is Circus een logisch vertrekpunt. Je vindt er gokkasten, jackpots en live tafels bij elkaar. Het aanbod is flink; gebruik de categorieën dus vooral om niet eindeloos te blijven zoeken.

Circus Casino

10 / 10

Circus Casino

  • €250 Bonus
  • Goed live casino
  • Grootste spelaanbod
  • Geen app voor NL
  • Spelaanbod: 7.000+ spellen
  • RTP: 94,8%
  • Uitbetalingssnelheid: 5 minuten

2. Casino777 voor live casino

Voor roulette, blackjack of baccarat met een echte spelleider komt Casino777 al snel in beeld. Het aantal tafels is ruim, al verschillen de minimale inzetten en talen per tafel. Liever een gokkast tussendoor? Ook daarvan staat er genoeg.

casino 777

9 / 10

Casino777

  • €250 Bonus
  • Zeer Betrouwbaar
  • Veel extra bonussen
  • Site kan wat frisser
  • Spelaanbod: 4.000+ spellen
  • RTP: 94,90%
  • Uitbetalingssnelheid: 3,5 uur

3. ComeOn voor spellen die je niet overal vindt

De bekende gokkasten zijn er, maar ComeOn wordt pas echt interessant door de exclusieve titels. Handig wanneer je het standaardaanbod inmiddels wel kent. Via de filters ben je sneller bij de nieuwere en minder bekende spellen.

ComeOn – lees onze review

9 / 10

ComeOn Casino

  • 200 Free Spins
  • Mooi Live Casino
  • Veel Spellen!
  • Geen Playtech games
  • Spelaanbod: 3.600+ spellen
  • RTP: 94,30%
  • Uitbetalingssnelheid: 30 minuten

4. One Casino voor een bonus zonder storting

One valt in de Top 10 op met een bonus waarvoor je niet eerst hoeft te storten. Dat geeft je speelgeld, maar nog geen vrij opneembaar geld: er gelden inzetvereisten en een looptijd. Daarnaast wissel je binnen hetzelfde account tussen gokkasten, live casino en sportweddenschappen.

One Casino logo

9 / 10

One Casino

  • €10 Gratis Speelgeld
  • Gunstige bonusvoorwaarden
  • €100,- Welkomstbonus
  • Veel Slots met lage RTP
  • Spelaanbod: 2.700+ spellen
  • RTP: 95,50%
  • Uitbetalingssnelheid: Binnen 1 uur

5. LeoVegas voor mobiel gokken

LeoVegas voelt op een telefoon niet als een ingekrompen desktopsite. Het menu blijft overzichtelijk en spellen zijn snel te vinden. Speel je vooral mobiel, stel dan meteen je stortingslimiet in; dat kost minder dan een minuut.

Leovegas Casino

9 / 10

LeoVegas Casino

  • €200 cash + 1.400 FS
  • Mobile First Casino
  • Razendsnelle uitbetaling
  • Geen Bingo en Poker
  • Spelaanbod: 3.500+ spellen
  • RTP: 94,00%
  • Uitbetalingssnelheid: Instant

6. JACKS.NL voor bereikbare klantenservice

Bij JACKS.NL krijg je casino, live casino en sport onder een bekende Nederlandse naam. In onze vergelijking scoort vooral de klantenservice goed. Dat merk je misschien niet tijdens het spelen, maar juist wanneer een verificatie of uitbetaling vragen oproept.

JACKS.NL casino online

9 / 10

JACKS.NL

  • €250 of €50,- FS
  • Live casino topper
  • Casino v.h. jaar 2023
  • Geen Dream Drop jackpotspellen
  • Spelaanbod: 4.000+ spellen
  • RTP: 94,70%
  • Uitbetalingssnelheid: 1 minuut

7. 711 voor een hoge stortingsbonus

711 heeft in de actuele Top 10 de hoogste stortingsbonus. Kijk vóór activering verder dan het maximumbedrag en lees ook de minimale storting, inzetvereiste en looptijd. Zonder bonus spelen blijft gewoon mogelijk.

711 Casino Logo

9 / 10

711 Casino

  • €711 welkomstbonus
  • 6.000+ Spellen
  • Hoge RTP 96%
  • Geen app
  • Spelaanbod: 6.000+ spellen
  • RTP: 96,00%
  • Uitbetalingssnelheid: 1 minuut

8. BetMGM voor jackpots en sport

Grote jackpots en sport bepalen bij BetMGM de sfeer. Voor wie die combinatie zoekt is dat aantrekkelijk. Laat je bij een jackpotspel alleen niet verblinden door het bedrag bovenaan het scherm: inzet, spelregels en uitkeringspercentage vertellen minstens zoveel.

Logo Betmgm

9 / 10

BetMGM Casino

  • 1.000 spins + €100 cash
  • Goede mobiele interface
  • Aantrekkelijk live casino
  • Focus op sportwedden
  • Spelaanbod: 2.100+ spellen
  • RTP: 94,20%
  • Uitbetalingssnelheid: Binnen 1 minuut

9. Tonybet voor gratis spins

Tonybet springt in de Top 10 vooral in het oog met zijn aanbod aan gratis spins. Controleer wel op welke spellen ze geldig zijn en wat er met mogelijke winst gebeurt. Verder krijg je gokkasten, live tafels en sportweddenschappen binnen één account.

Tonybet – lees onze review

9 / 10

Tonybet

  • 260 EUR + 26 gratis spins
  • 150 free spins per weekend
  • Veel spellen 3.000+
  • RTP van NoLimit spellen lager dan gemiddeld
  • Spelaanbod: 3.650+ spellen
  • RTP: 93,90%
  • Uitbetalingssnelheid: 5 minuten

10. Bet365 voor sportweddenschappen met casino

Bet365 kent bijna iedereen van de sportweddenschappen. Het casino met live spellen, poker en bingo is een aanvulling daarop. Wie puur voor het grootste casinoaanbod komt, vindt hoger in de lijst betere keuzes; sportliefhebbers zullen de combinatie juist waarderen.

Bet365

9 / 10

Bet365 Casino

  • 500 Gratis Spins
  • Geen rondspeelvoorwaarden
  • Snelle Uitbetaling
  • Relatief weinig casino spellen
  • Spelaanbod: 800+ spellen
  • RTP: 94,50%
  • Uitbetalingssnelheid: 1 uur

Commerciële uitleg: via sommige knoppen kan OnlineCasino.Amsterdam een vergoeding ontvangen. Dat kost jou niets extra. Onze uitleg over vergunningen, voorwaarden, winkansen en risico’s blijft ook zonder registratie volledig beschikbaar.

Zo kies je waar je gaat gokken

Laat je keuze niet alleen afhangen van de grootste bonus. Bedenk eerst waar je vanavond zin in hebt: gokkasten, live casino of sport. Pas daarna worden zaken als betalen, klantenservice en limieten relevant. Een casino dat goed scoort maar jouw favoriete spel mist, heb je tenslotte weinig aan.

  • Vergunning: controleer het merk én het exacte webadres bij de Kansspelautoriteit (Ksa).
  • Spelaanbod: let op jouw favoriete gokkasten, live tafels of sportcompetities.
  • Betalen: bekijk welke methode beschikbaar is voor zowel storten als opnemen.
  • Uitbetaling: controleer wat de genoemde snelheid omvat en wanneer extra verificatie nodig is.
  • Bonus: lees de minimale storting, inzetvereiste, looptijd en maximale inzet.
  • Grenzen: stel vóór je eerste storting een bedrag en speeltijd vast.

In onze beoordelingsmethode lees je hoe we vergunning, betalingen, spelaanbod, voorwaarden en verantwoord spelen meenemen.

Op welke manieren kun je gokken?

Onder gokken valt veel meer dan alleen een fruitautomaat. Ook een lot, een inzet op de wedstrijd tussen Ajax en Feyenoord en een hand blackjack zijn kansspelen: je zet geld of iets van waarde in terwijl de uitkomst nog onzeker is. Het tempo, de spelregels en de invloed van je eigen keuzes lopen sterk uiteen.

De bekendste vormen van gokken
Spelvorm Hoe werkt het? Waar let je op?
Gokkasten Korte rondes met een toevalsuitkomst. Uitkeringspercentage, inzet per draai en speltempo.
Tafelspelen Spellen met kaarten, dobbelstenen of een draaiend wiel. Spelregels, inzetgrenzen en huisvoordeel.
Live casino Een live uitgezonden tafel met een spelleider. Taal, beschikbare tafels en minimale inzet.
Poker Kaarten, beslissingen en andere spelers bepalen het verloop. Inleg, toernooivorm en kosten.
Sportweddenschappen Je zet in op een onzekere sportuitslag. Odds, wedmarkt en totale inzet.
Loterijen en krasloten Een trekking of vooraf bepaalde uitkomst beslist. Trekkingskans, prijsverdeling en kosten per deelname.

Roulette, blackjack en baccarat vallen onder de tafelspelen. Bij keno kies je nummers. Kennis kan bij poker, blackjack en sportweddenschappen invloed hebben op je beslissingen, maar neemt de onzekere uitkomst niet weg.

Hoe is gokken ontstaan?

Niemand kan één moment aanwijzen waarop gokken is uitgevonden. Mensen gebruiken al duizenden jaren voorwerpen als botjes, stenen, kaarten en dobbelstenen om het toeval een uitkomst te laten bepalen. Soms stond alleen de eer op het spel, soms geld, bezit of eten. De vorm veranderde, maar het idee bleef hetzelfde: iets waardevols inzetten op een uitslag die vooraf niet vaststaat.

Uit losse weddenschappen ontstonden georganiseerde loterijen, kaartspelen en later casino’s. Overheden probeerden dat aanbod geregeld te verbieden, maar zagen ook dat toezicht en belastinginkomsten redenen waren om kansspelen juist te reguleren. De geschiedenis van gokken is daarom ook een geschiedenis van regels: waar mag worden gespeeld, wie mag het aanbieden en hoe worden spelers beschermd?

Van de Generaliteitsloterij tot Holland Casino

Nederland heeft een opvallend lange loterijgeschiedenis. Op 4 april 1726 werd de Generaliteitsloterij opgericht, de voorloper van de Staatsloterij. Volgens de Nederlandse Loterij moest die loterij geld voor de schatkist opleveren én orde scheppen in het grote aantal illegale loterijen. De eerste trekking vond plaats in de Ridderzaal in Den Haag.

Een legaal Nederlands speelcasino kwam veel later. De overheid verleende in december 1975 één casinovergunning. Op 1 oktober 1976 opende vervolgens de eerste vestiging van Holland Casino in Zandvoort. Gokkasten, loterijen, sportweddenschappen en casinotafels kregen ieder hun eigen plek in het Nederlandse stelsel.

Techniek veranderde ondertussen de manier van spelen. Mechanische automaten maakten plaats voor elektronische gokkasten en computerschermen. De volgende grote stap kwam toen kansspelen via internet bereikbaar werden.

Wanneer ontstond online gokken?

Online gokken kwam halverwege de jaren negentig op, tegelijk met het openbare internet. De eerste gokwebsites waren eenvoudig en werkten vooral op een vaste computer. Spelers moesten soms aparte software installeren en betaalmogelijkheden waren beperkt. Toch werd meteen duidelijk wat internet veranderde: een casinospel of sportweddenschap was niet langer gebonden aan een gebouw of openingstijd.

In de jaren daarna maakten sneller internet, betere beveiliging en online betalingen het aanbod toegankelijker. Casinospellen verhuisden naar de webbrowser, poker bracht spelers op afstand bij elkaar en bookmakers konden voortdurend nieuwe wedmarkten aanbieden. Live casino volgde toen videostreams snel en stabiel genoeg werden. Met de komst van smartphones schoof het casino uiteindelijk van de computer naar de broekzak.

Online gokken in Nederland vóór en na 2021

Nederlandse spelers konden al vóór 2021 buitenlandse goksites bereiken, maar die aanbieders hadden geen Nederlandse vergunning voor online kansspelen. Daardoor sloten de oude wet en de dagelijkse praktijk steeds minder goed op elkaar aan. De Wet kansspelen op afstand (Wet Koa) introduceerde een vergunningstelsel voor online casino’s en bookmakers.

Op 1 oktober 2021 ging de gereguleerde markt open met tien vergunninghouders. Vanaf dat moment konden aanbieders met toestemming van de Kansspelautoriteit zich legaal op Nederlandse online spelers richten. Identiteitscontrole, aansluiting op het Centraal Register Uitsluiting Kansspelen (Cruks) en regels voor verslavingspreventie werden onderdeel van het vergunde aanbod. De spellen zelf werden niet door internet uitgevonden; vooral de toegang, snelheid en controle veranderden.

Online of op locatie

In een speelhal of fysiek casino eindigt de avond vanzelf wanneer je naar huis gaat. Een site of app zit altijd in je broekzak. Dat gemak is prettig, maar een extra ronde is ook zo gestart. Zonder fiches of bezoek aan de kassa kan het lastiger zijn om te voelen hoeveel er doorheen gaat.

Wil je na afloop weten wat de sessie werkelijk kostte? Neem je stortingen, opnames en resterende saldo erbij. Alleen de gewonnen rondes onthouden geeft een veel vrolijker, maar onjuist beeld.

Het live casino zit qua sfeer tussen beide vormen in. Via de videostream zie je een echte tafel en spelleider, terwijl je inzet gewoon online wordt verwerkt. De beelden maken het levendiger; aan het huisvoordeel verandert niets.

Wanneer is online gokken legaal?

Sinds 1 oktober 2021 mogen casino’s met een vergunning van de Kansspelautoriteit legaal online kansspelen aanbieden in Nederland. Een vergunning uit Malta, Curaçao of een ander land telt daarvoor niet mee.

De betrouwbaarste controle kost maar een paar tellen: zoek het merk én het exacte webadres op in de Kansspelwijzer. Een Nederlandse tekst, iDEAL-logo of bekende naam is geen bewijs. Lees eventueel verder over de Kansspelautoriteit en buitenlandse online casino’s.

Je moet 18 jaar of ouder zijn

Voor deelname aan online kansspelen geldt in Nederland een minimumleeftijd van 18 jaar. Vergunninghouders controleren je identiteit en moeten nagaan of je in Cruks staat. Voor jongvolwassenen gelden extra beschermingsregels. Kansspelreclame, waaronder bonussen, mag niet op mensen van 18 tot en met 23 jaar worden gericht.

Zie een vergunning dus als controle op de aanbieder, niet als keurmerk voor winst. Verliezen blijft bij ieder kansspel mogelijk.

Wat zeggen winkansen en het uitkeringspercentage?

Een prijs op het scherm voelt als winst, maar dat hoeft het onder de streep niet te zijn. Wie tien euro terugkrijgt na twintig euro aan inzetten staat nog steeds tien euro achter. Je beginsaldo, stortingen, opnames en eindsaldo geven daarom een eerlijker beeld dan de feestelijke meldingen tijdens het spel.

Return to Player (RTP) gaat over heel veel rondes

RTP is het theoretische uitkeringspercentage van een spel. Staat er 96 procent, dan gaat over een enorm aantal rondes gemiddeld 96 euro terug naar spelers per 100 euro aan totale inzet. Jouw storting van 100 euro komt dus niet automatisch als 96 euro terug.

Het bijbehorende theoretische huisvoordeel is 4 procent. Heeft een gokkast een tijd niets gegeven, dan is de volgende draai daardoor niet ‘aan de beurt’. Onafhankelijke rondes onthouden eerdere verliezen niet. Juist op dat moment harder gaan inzetten kan een saldo razendsnel laten dalen.

Winkans, uitbetaling en volatiliteit

Winkans en uitbetaling horen bij elkaar. Een spel kan geregeld een klein bedrag geven en gemiddeld toch geld kosten. Houd dus vooral de totale inzet naast de uitbetaling; daar zie je wat er werkelijk gebeurt.

Dan is er nog volatiliteit. Hoog betekent doorgaans langere stille periodes met kans op grotere uitschieters. Laag levert vaker kleine prijzen op. Het ene profiel is niet automatisch voordeliger dan het andere, maar het spelgevoel verschilt behoorlijk.

Probeer gerust eerst een demo om de knoppen, bonusrondes en inzetniveaus te leren kennen. Gebruik zo’n oefenronde niet als voorspeller. Een mooie reeks met speelgeld maakt de eerstvolgende betaalde draai geen cent kansrijker.

Gokken met echt geld en bonussen

Op een casinosaldo lijkt vijftig euro soms meer op een getal dan op boodschappen of een rekening. Toch is het precies hetzelfde geld. Kies vóór het inloggen een bedrag dat je echt kunt missen. Is het op, dan is de speelsessie klaar.

Storten gaat vaak in seconden; opnemen zelden. Het casino kan je identiteit of betaalmethode nog moeten controleren en iedere aanbieder hanteert eigen verwerkingstijden. Houd daar rekening mee voordat je begint.

Bereken wat je werkelijk hebt gewonnen of verloren

Een rekenvoorbeeld: je stort in een maand 150 euro, neemt 90 euro op en hebt nog 20 euro op je account. Dan sta je 40 euro in de min. Hoeveel keer het spel tussendoor ‘gewonnen’ riep, verandert daar niets aan.

Diezelfde euro kan bovendien meerdere rondes meegaan. Met één storting van 50 euro kan de optelsom van alle inzetten veel hoger worden. Daarom wordt RTP berekend over de totale inzet en niet over het bedrag waarmee je begon.

Vraagt een casino bij de opname om extra documenten, dan hoeft dat niet meteen vreemd te zijn. Zorg wel dat de naam op je betaalrekening overeenkomt met je account en bewaar bevestigingen. Kom je er samen niet uit, volg dan de klachtenprocedure van de aanbieder.

Lees verder dan het grote bonusbedrag

Een welkomstbonus trekt de aandacht, maar het grootste bedrag is zelden het hele verhaal. Zoek vóór activering naar de minimale storting, inzetvereiste, looptijd, maximale inzet en spellen die meetellen. Onze uitleg over de welkomstbonus vertaalt die termen naar gewone taal.

Ook ‘gratis spins’ kunnen regels hebben voor het spel, de inzet en het opnemen van winst. Open dus de volledige voorwaarden, niet alleen het opvallende actievak. Geen zin in dat uitzoekwerk? Bij de meeste casino’s kun je de bonus gewoon weigeren en met je eigen saldo spelen.

Wanneer gokken niet meer leuk blijft

Een leuke speelsessie heeft een duidelijk einde. Wordt ‘nog één ronde’ steeds een uur, probeer je verlies dezelfde avond terug te halen of gaat er geld in dat je voor iets anders nodig hebt? Dan is het tijd om uit te loggen. Spelen om stress, somberheid of geldzorgen te vergeten is eveneens een serieus signaal.

Online is de drempel voor terugkomen klein. Een stortingslimiet helpt om vooraf een grens te zetten, maar is geen bedrag dat je iedere maand zou moeten opmaken. Lees ook waarom gokken zonder limiet juist bescherming wegneemt.

Wanneer extra opletten verstandig is
Wat gebeurt er? Waarom is dat een risico?
Je zet snel opnieuw in Er is weinig tijd om stil te staan bij de kosten.
Je verhoogt je inzet Het mogelijke verlies per ronde loopt op.
Je speelt lang en alleen Tijd en uitgaven vallen minder op, ook voor anderen.
Je jaagt op eerder verlies Een verlies wordt de reden voor een nieuwe inzet.

Signalen om op tijd te herkennen

  • Je speelt vaker of langer dan je van plan was.
  • Je verhoogt de inzet om eerder verlies terug te winnen.
  • Je verbergt uitgaven of leent geld om te gokken.
  • Je wordt onrustig als je niet kunt spelen.
  • Stoppen of minderen lukt meerdere keren niet.

Hulp bij stoppen met gokken

Hulp vragen kan al zodra gokken te veel ruimte in je hoofd, agenda of bankrekening krijgt. OpenOverGokken biedt gratis en anoniem contact; de hulplijn is dag en nacht bereikbaar via 0800 24 000 22.

Wil je een harde pauze, dan kun je je via Cruks voor minimaal zes maanden uitsluiten. De gokstop geldt bij Nederlandse goksites, speelautomatenhallen en casino’s met een vergunning. Je huisarts kan helpen als je daarnaast begeleiding zoekt. Op onze pagina over verantwoord gokken en gokproblemen staan de mogelijkheden uitgebreider bij elkaar.

Wat een gokstop wel en niet doet

Na inschrijving laten vergunde Nederlandse aanbieders je niet meer binnen. De gekozen periode kun je niet direct terugdraaien. Dat kan rust geven, al verdwijnen schulden, stress en de aanleiding om te gokken er niet vanzelf door.

Daarom heeft OpenOverGokken ook een hulpzoeker en informatie voor partners, familie en vrienden. Je kunt er dus eveneens terecht wanneer je je om iemand anders zorgen maakt. Bij dringende financiële problemen helpt de schuldhulpverlening van je gemeente verder.

 

FAQ online gokken

Heb ik voor online gokken een credit card nodig?

Nee, als je bij legale Nederlandse casino’s met een vergunning gaat online gokken, kun je altijd met iDEAL betalen. Dan doe je een betaling direct vanaf je bankrekening, net als bij online shoppen.

Wat wordt er bedoeld met online gokken?

Net als met gewoon gokken, probeer je geld te winnen met kansspellen. Maar dan online. Bij de zogenaamde online casino’s kun je geld winnen met video slots, klassieke casino spellen, live casino, sportweddenschappen, bingo, poker toernooien en hoge jackpots.

Is online gokken echt veilig?

Ja, zolang je gebruik maakt van legale casino’s met een vergunning, kun je er op vertrouwen dat het online gokken veilig, betrouwbaar en eerlijk is. Op onze website zetten we alleen maar links naar betrouwbare online casino’s.

Is online gokken bij buitenlandse casino’s veilig?

Online gokken bij buitenlandse online casino’s is geheel op eigen risico. Andere landen geven ook vergunningen uit, maar je weet nooit zeker of alles zo netjes verloopt als in ons land. Wees dus slim en ga alleen maar gokken bij casino’s met een Nederlandse vergunning.

Heb ik een eerlijke winkans?

Je ziet natuurlijk niet wat er gebeurt bij een online casino, dus hoe weet je dat alle spellen eerlijk zijn? Heel simpel, legale casino’s werken met slots en casino games die gebruik maken van Random Number Generator (RNG) software. Alle uitkomsten zijn dus volledig willekeurig.